घटस्थापना म्हणजे काय? नवरात्री 2026 मुंबई पूजा विधी, मुहूर्त, नऊ रंग, नवदुर्गा, उपवास आणि आरती
नवरात्री आली की घराघरांत एकच लगबग असते. देवघर आवरणे, कलश मांडणे, धान्य पेरणे, पूजेचे साहित्य जमवणे आणि त्यात मनात एक प्रश्न असतो की सगळं बरोबर होतंय ना? आपल्या आजीने जसं सांगितलं तसंच करावं की पंचांगात काही वेगळं सांगितलंय? या लेखात आपण घटस्थापनेपासून ते दसऱ्यापर्यंत सगळं सोप्या मराठीत पाहणार आहोत. मुंबईत राहणाऱ्यांसाठी म्हणजे फ्लॅटमध्ये, कमी जागेत आणि धावपळीच्या वेळापत्रकात ही पूजा कशी करायची, हेही यात आहे.
थोडक्यात उत्तर: घटस्थापना म्हणजे आश्विन शुद्ध प्रतिपदेला मातीच्या पात्रात धान्य पेरून त्यावर पाण्याने भरलेला कलश स्थापन करणे आणि त्यात देवीचे आवाहन करणे. यानंतर नऊ दिवस नंदादीप, रोजची पूजा आणि आरती केली जाते आणि दहाव्या दिवशी विजयादशमी म्हणजे दसरा साजरा होतो.
2026 मध्ये: घटस्थापना रविवार, 11 ऑक्टोबर 2026. दसरा मंगळवार, 20 ऑक्टोबर 2026.
मुंबईसाठी अभिजित मुहूर्त: दुपारी 12:01 ते 12:48.
या लेखात काय आहे
- नवरात्री 2026 च्या तारखा आणि मुंबईचा मुहूर्त
- घटस्थापना म्हणजे काय आणि का करतात
- घटस्थापनेचे महत्त्व
- मुंबई आणि महाराष्ट्रातील घटस्थापना पूजा विधी
- नऊ दिवसांची रोजची पूजा आणि उत्थापन
- घटाजवळ धान्य का पेरतात
- देवी आणि महिषासुर यांच्यातील युद्धकथा
- नवरात्री म्हणजे काय आणि महत्त्व
- नवरात्रीचे नऊ रंग 2026
- नवदुर्गा: देवीची नऊ रूपे सविस्तर
- महाराष्ट्रातील नवरात्रीच्या खास परंपरा
- नवरात्रीचा उपवास: महत्त्व, आहार आणि पर्याय
- अष्टमी, नवमी आणि दसरा
- फारशा माहीत नसलेल्या गोष्टी
- देवीची आरती आणि प्रार्थना
- वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न
नवरात्री 2026 च्या तारखा आणि मुंबईचा मुहूर्त
| कार्यक्रम | तारीख |
|---|---|
| घटस्थापना (नवरात्री सुरू) | रविवार, 11 ऑक्टोबर 2026 |
| ललिता पंचमी | गुरुवार, 15 ऑक्टोबर 2026 |
| महाअष्टमी | सोमवार, 19 ऑक्टोबर 2026 (अष्टमी तिथी 18 ऑक्टोबरला सकाळी सुरू होऊन 19 ला सकाळी संपते) |
| महानवमी | बहुतेक पंचांगांनुसार 19 ऑक्टोबर 2026 |
| विजयादशमी (दसरा) | मंगळवार, 20 ऑक्टोबर 2026 |
| कोजागरी पौर्णिमा | रविवार, 25 ऑक्टोबर 2026 |
मुंबईसाठी घटस्थापना मुहूर्त
- प्रतिपदा तिथी: 11 ऑक्टोबरला सूर्योदयापासून रात्री सुमारे 9:30 पर्यंत आहे.
- मुंबईतील सूर्योदय: सकाळी सुमारे 6:31.
- अभिजित मुहूर्त (मुंबई): दुपारी 12:01 ते 12:48.
- दिल्लीसाठी सकाळचा मुहूर्त: सकाळी 6:19 ते 10:12 आणि अभिजित 11:44 ते 12:31. मुंबईची वेळ यापेक्षा थोडी पुढे असते.
या वर्षीची विशेष गोष्ट: 11 ऑक्टोबरला चित्रा नक्षत्र आणि वैधृती योग दिवसाच्या बहुतेक भागात आहेत. पंचांगे हे दोन्ही घटस्थापनेसाठी टाळण्याचा सल्ला देतात, पण ते निषिद्ध नाहीत. म्हणून अनेक पंचांगे या वर्षी अभिजित मुहूर्त सुरक्षित मानतात. रात्री आणि अमावस्येला घटस्थापना करू नये, असा नियम आहे. तुमच्या कुळाची पद्धत वेगळी असेल किंवा वेळ चुकली असेल तर तुमच्या गुरुजींना किंवा कुटुंबातील जाणकारांना विचारा आणि मुंबईच्या स्थानिक दिनदर्शिकेशी वेळ पडताळून घ्या.
घटस्थापना म्हणजे काय आणि का करतात?
घट म्हणजे कलश किंवा मडके आणि स्थापना म्हणजे प्रतिष्ठापना. त्यामुळे घटस्थापना म्हणजे कलशात देवीचे आवाहन करून तिची घरात स्थापना करणे. याला कलशस्थापना असेही म्हणतात.
घटस्थापना का करतात?
- देवीला घरात आमंत्रण: नवरात्रीत नऊ दिवस देवीची उपासना करायची असते. त्यासाठी तिला आधी आवाहन करून स्थानावर बसवावे लागते. घट हे तिच्या वास्तव्याचे स्थान मानले जाते.
- नवरात्र व्रताचा आरंभ: नवरात्र हे एक काम्य व्रत आहे आणि अनेक घराण्यांत ते कुलाचार म्हणून पाळले जाते. घटस्थापना हीच या व्रताची सुरुवात आहे.
- कलश म्हणजे सृष्टीचे प्रतीक: कलश हे ब्रह्मांडाचे आणि त्यातले पाणी हे जीवनाचे प्रतीक मानले जाते.
- गणपतीला प्रथम मान: कलशाला गणपतीचे रूप मानले जाते, म्हणून देवीच्या पूजेआधी कलशाची पूजा होते.
घटस्थापनेचे महत्त्व काय?
- धार्मिक: घटस्थापनेशिवाय नवरात्रोत्सवाची सुरुवात होत नाही. ती उत्सवाचा पहिला आणि मुख्य विधी आहे.
- सृष्टी आणि समृद्धीचे प्रतीक: कलश सृष्टीचे, त्यातले पाणी जीवनाचे आणि त्यावर रुजलेले धान्य नव्या जीवनाचे प्रतीक आहे.
- नंदादीप: घटाजवळ नऊ दिवस तेवत ठेवलेला दिवा आदिशक्तीच्या तेजाचे प्रतीक मानला जातो.
- शिस्त आणि भक्ती: नऊ दिवस नियमित पूजा, आरती आणि पाठ यामुळे घरात भक्तीचे आणि शिस्तीचे वातावरण राहते.
- कृतज्ञतेचा काळ: पावसाळा संपतो, शेतातली पिके तयार होत येतात. म्हणून हा कृतज्ञता व्यक्त करण्याचा काळ मानला जातो.
मुंबई आणि महाराष्ट्रातील घटस्थापना पूजा विधी
खाली दिलेली पद्धत महाराष्ट्रात, विशेषतः मुंबईतील फ्लॅटमध्ये सहज करता येईल अशी आहे. प्रत्येक कुळाची पद्धत थोडी वेगळी असते, तेव्हा तुमच्या कुलाचारात जे वेगळे असेल ते तसेच पाळा.
आदल्या दिवशी करायची तयारी
- देवघर आणि पूजेची जागा स्वच्छ करा. ही जागा शक्यतो पूर्व किंवा उत्तर दिशेला असावी.
- सर्व साहित्य एकत्र जमवून ठेवा, म्हणजे सकाळी धावपळ होत नाही.
- मुंबईत फुले, झेंडूच्या माळा आणि आंब्याची पाने दादर फूल बाजारात किंवा तुमच्या जवळच्या फूल बाजारात मिळतात. मातीसाठी जवळची रोपवाटिका (नर्सरी) किंवा कुंडीतली स्वच्छ माती वापरता येते.
लागणारे साहित्य
- पात्र आणि माती: रुंद तोंडाचे मातीचे भांडे (पसरट), स्वच्छ माती
- धान्य: सप्तधान्य किंवा नवधान्य. ते नसेल तर गहू किंवा ज्वारी चालते.
- कलश: तांब्याचा, पितळेचा किंवा मातीचा कलश. स्वच्छ पाणी. शक्य असेल तर थोडे गंगाजल.
- कलशात टाकायचे: सुपारी, एक नाणे, अक्षता आणि दुर्वा
- कलशावर: आंब्याची पाच पाने, त्यावर नारळ, नारळाभोवती लाल वस्त्र किंवा खण
- नाडा: कलशाच्या गळ्याला बांधायला मौली किंवा नाडा
- देवी: देवीची मूर्ती, फोटो, कुलदेवीचा टाक किंवा यंत्र
- पूजेचे साहित्य: हळद, कुंकू, गंध, अक्षता, फुले, फुलांची माळ, दुर्वा, उदबत्ती, धूप, कापूर
- दिवा: समई किंवा मोठा दिवा, तूप किंवा तेल, वाती
- नैवेद्य: फळे, गूळ किंवा साखर, खोबरे, दूध किंवा घरी केलेला गोड पदार्थ
घटस्थापना करण्याची पद्धत (टप्प्याटप्प्याने)
- स्नान आणि तयारी: सकाळी लवकर स्नान करून स्वच्छ कपडे घाला. पूजेची जागा पुन्हा एकदा पुसून घ्या.
- पाट मांडा: पूर्व किंवा उत्तर दिशेला पाट किंवा चौरंग ठेवा. त्यावर लाल किंवा पिवळे स्वच्छ वस्त्र अंथरा.
- गणपतीला नमस्कार: सर्वात आधी गणपतीचे स्मरण करा. कोणत्याही पूजेची सुरुवात गणेश स्मरणाने होते.
- संकल्प: उजव्या हातात पाणी आणि अक्षता घेऊन मनात सांगा की आश्विन शुद्ध प्रतिपदेला तुम्ही देवीची घटस्थापना करून नवरात्र व्रत सुरू करत आहात. गुरुजींनी दिलेला संकल्प असेल तर तो म्हणा.
- माती आणि धान्य: पसरट भांड्यात दोन ते तीन बोटे माती पसरा. त्यावर धान्य पसरा. त्यावर परत थोडी माती टाका आणि थोडे पाणी शिंपडा.
- कलश तयार करा: कलशाला बाहेरून हळद-कुंकू लावा आणि गळ्याला नाडा बांधा. त्यात पाणी भरा. सुपारी, नाणे, अक्षता आणि दुर्वा टाका.
- पाने आणि नारळ: कलशाच्या तोंडावर आंब्याची पाच पाने ठेवा. त्यावर नारळ ठेवा आणि त्याला लाल वस्त्र किंवा खण गुंडाळा.
- कलश स्थापना: हा कलश धान्याच्या पात्राच्या मधोमध ठेवा.
- कलश पूजा: आधी कलशाची पूजा करा. गंध, हळद, कुंकू, अक्षता आणि फुले वाहा. कलशात सर्व देवता आणि तीर्थे आहेत, असा भाव ठेवा.
- देवीचे आवाहन: कलशाजवळ देवीची मूर्ती, फोटो, टाक किंवा यंत्र ठेवा. तिला गंध, हळद-कुंकू, फुले, माळ आणि वस्त्र अर्पण करा.
- नंदादीप: घटाजवळ समई किंवा दिवा लावा. तो नऊ दिवस तेवत राहावा, अशी परंपरा आहे.
- नैवेद्य आणि आरती: देवीला नैवेद्य दाखवा. नंतर आरती करा आणि प्रसाद वाटा.
कलशाची प्रार्थना (परंपरेत म्हटला जाणारा श्लोक):
कलशस्य मुखे विष्णुः कण्ठे रुद्रः समाश्रितः ।
मूले तत्र स्थितो ब्रह्मा मध्ये मातृगणाः स्मृताः ॥
म्हणजे कलशाच्या मुखात विष्णू, कंठात रुद्र, मुळाशी ब्रह्मा आणि मध्यभागी मातृशक्ती वास करतात, अशी श्रद्धा आहे.
मुंबईतील फ्लॅटसाठी काही व्यावहारिक सूचना
- दिव्याची सुरक्षा: दिवा पडदे, कागद आणि पंख्याच्या वाऱ्यापासून दूर ठेवा. तो स्टीलच्या ताटलीत किंवा स्थिर जागी ठेवा. पुरेसे तेल किंवा तूप आहे का, हे वेळोवेळी पाहा.
- दिवा विझला तर: काळजी करू नका. शांतपणे तो पुन्हा लावा आणि देवीला नमस्कार करून क्षमा मागा, असे मानले जाते.
- घरी कोणी नसेल तर: सुरक्षेला प्राधान्य द्या. घर रिकामे ठेवून दिवा सुरू ठेवू नका. यावर तुमच्या गुरुजींचा किंवा कुटुंबातील जाणकारांचा सल्ला घ्या.
- धान्याची जागा: कमी जागा असेल तर पसरट भांड्याऐवजी छोटी कुंडी किंवा ताटली वापरता येते. सकाळचा थोडा उजेड येईल अशी जागा निवडा.
- नोकरी करणाऱ्यांसाठी सोपा क्रम: सकाळी 15 ते 20 मिनिटे: धान्याला पाणी, फूल, दिवा आणि आरती. संध्याकाळी दिवा, आरती आणि थोडे पठण.
- निर्माल्य: फुले आणि निर्माल्य समुद्रात किंवा नदीत टाकण्याऐवजी कुंडीतल्या मातीत घाला किंवा सोसायटीच्या निर्माल्य कलशात द्या.
नऊ दिवसांची रोजची पूजा आणि उत्थापन
रोज काय करतात?
- सकाळी देवीला स्नान, गंध, हळद-कुंकू, फुले आणि नैवेद्य
- धान्याला थोडे पाणी शिंपडणे
- घटावर रोज एक फुलांची माळ, काही घरांत चढत्या क्रमाने माळा बांधणे
- सकाळ आणि संध्याकाळी आरती
- दुर्गा सप्तशती, देवी माहात्म्य, देवी अथर्वशीर्ष किंवा नामस्मरण
- काही घरांत रोज कुमारिका पूजन करून तिला जेवू घालतात
- रात्री भोंडला, गरबा, जागर किंवा गोंधळ
शेवटचे दिवस
- अष्टमी: महालक्ष्मी पूजन, होम आणि जागर, असे कुलाचाराप्रमाणे केले जाते.
- नवमी: होमहवन, कुमारिका पूजन आणि आयुधांचे (खंडे) पूजन.
- दशमी: देवीचे उत्थापन म्हणजे विधिपूर्वक निरोप, पारणे आणि दसऱ्याचे विधी.
उत्थापन कसे करतात?
- देवीची पूजा आणि आरती करा.
- नऊ दिवसांत काही चूक झाली असल्यास क्षमा मागा.
- देवीला नमस्कार करून "पुढच्या वर्षी पुन्हा या" अशी प्रार्थना करा.
- कलशातले पाणी घरात शिंपडा किंवा झाडांना घाला. नारळ प्रसाद म्हणून घ्या.
- उगवलेले धान्य (तुरे) देवाला वाहा. अनेक घरांत ते दसऱ्याला मोठ्यांना शुभेच्छा म्हणून दिले जातात.
- उरलेली माती कुंडीत किंवा झाडाच्या मुळाशी घाला.
घटाजवळ धान्य का पेरतात?
- सृष्टीच्या निर्मितीचे प्रतीक: अन्न हे सृष्टीचे मूळ आहे. धान्य पेरणे म्हणजे नव्या जीवनाची सुरुवात आणि अन्नाला ब्रह्म मानून त्याला नमस्कार करणे.
- शेतीशी नाते: नवरात्र हा शेतीचा सण आहे. पावसाळा संपतो आणि पिके तयार होत येतात. म्हणून घरातच एका छोट्या शेताची पूजा केल्यासारखे धान्य पेरले जाते.
- लोकश्रद्धा: नऊ दिवसांत धान्य हिरवेगार आणि भरभरून आले तर ते शुभ मानले जाते. ही धार्मिक ग्रंथातला नियम नसून परंपरागत श्रद्धा आहे.
तुम्हाला माहीत आहे का? कमी उजेडात उगवलेले कोंब पिवळसर किंवा पांढरट दिसतात. त्याचे कारण असे की झाडाला हिरवा रंग क्लोरोफिलमुळे मिळतो आणि तो सूर्यप्रकाशात तयार होतो. म्हणून पिवळे कोंब आले तरी घाबरू नका. फक्त नियमित पाणी द्या. त्यांना जास्त पाणी घालून कुजवू नका आणि जास्त ऊन किंवा वाराही लागू देऊ नका.
देवी आणि महिषासुर यांच्यातील युद्धकथा
ही कथा मार्कंडेय पुराणातील देवी माहात्म्यात सांगितली आहे. याच भागाला दुर्गा सप्तशती म्हणतात, कारण त्यात 700 श्लोक आहेत.
महिषासुर नावाचा एक बलवान असुर होता. त्याने कठोर तपश्चर्या करून वर मिळवला की कोणताही पुरुष त्याचा वध करू शकणार नाही. या वराच्या गर्वाने तो देवांना त्रास देऊ लागला आणि त्याने स्वर्गावर ताबा मिळवला. पराभूत झालेले देव मदतीसाठी ब्रह्मा, विष्णू आणि महेश यांच्याकडे गेले.
सर्व देवांच्या क्रोधातून आणि तेजातून एक तेजस्वी शक्ती प्रकट झाली. ती म्हणजे देवी दुर्गा. प्रत्येक देवाने तिला आपले एक शस्त्र दिले आणि तिला वाहन म्हणून सिंह मिळाला. देवीने महिषासुराला युद्धाचे आव्हान दिले.
मान्यतेनुसार हे युद्ध नऊ दिवस चालले. महिषासुर वेगवेगळी रूपे घेऊन लढत होता, पण देवीने त्याच्या प्रत्येक मायेचा नाश केला. शेवटी दशमीच्या दिवशी देवीने त्याचा वध केला. म्हणून तिला महिषासुरमर्दिनी म्हणतात आणि म्हणून दशमीला विजयादशमी म्हणतात.
कथेचा सांगावा सोपा आहे. अहंकार आणि अन्याय कितीही मोठा असला तरी शेवटी सत्य आणि शक्तीचा विजय होतो.
नवरात्री म्हणजे काय?
नवरात्र म्हणजे नऊ रात्री. हा देवीच्या उपासनेचा सण आहे. वर्षातून दोन मुख्य नवरात्री येतात.
- चैत्र नवरात्र (वासंतिक): चैत्र शुद्ध प्रतिपदेपासून नवमीपर्यंत
- शारदीय नवरात्र: आश्विन शुद्ध प्रतिपदेपासून नवमीपर्यंत. हे अधिक प्रसिद्ध आहे आणि शरद ऋतूच्या सुरुवातीला येते.
याशिवाय माघ आणि आषाढ महिन्यात गुप्त नवरात्र पाळणारे काही उपासकही असतात. पण घराघरांत साजरी होणारी मुख्य नवरात्री म्हणजे आश्विनातली शारदीय नवरात्री.
नवरात्रीचे महत्त्व काय?
- शक्तीची उपासना: आदिशक्तीची नऊ दिवस आराधना केली जाते.
- वाईटावर चांगल्याचा विजय: महिषासुरमर्दिनीच्या कथेतून हा संदेश मिळतो.
- शरीर आणि मनाची शुद्धी: ऋतू बदलाचा काळ असल्याने उपवास, संयम आणि हलका आहार पाळला जातो.
- समाजाचा सण: भोंडला, जोगवा, गोंधळ, गरबा आणि दांडिया यातून समाज एकत्र येतो.
- दसऱ्याची तयारी: नऊ दिवस संपले की सीमोल्लंघन, शमीपूजन, अपराजिता पूजन आणि शस्त्रपूजन असे दसऱ्याचे विधी येतात.
नवरात्रीचे नऊ रंग 2026 (दिवसानुसार)
महाराष्ट्रात, विशेषतः मुंबई, पुणे, नाशिक अशा शहरांत नवरात्रीच्या प्रत्येक दिवसाचा एक रंग ठरलेला असतो. महिला त्या दिवशी त्या रंगाची साडी किंवा कपडे घालतात. रंग ठरवण्याची पद्धत अशी आहे की पहिल्या सात दिवसांचे रंग वाराच्या ग्रहानुसार असतात. म्हणजे सूर्याचा रंग केशरी म्हणून रविवारचा रंग केशरी, चंद्र पांढरा म्हणून सोमवारचा रंग पांढरा, मंगळ लाल म्हणून मंगळवारचा रंग लाल. उरलेल्या दोन दिवसांसाठी वेगळे रंग राखून ठेवले जातात.
| दिवस | तारीख आणि वार | रंग | देवीचे रूप |
|---|---|---|---|
| 1 ला | 11 ऑक्टोबर, रविवार | केशरी (नारिंगी) | शैलपुत्री |
| 2 रा | 12 ऑक्टोबर, सोमवार | पांढरा | ब्रह्मचारिणी |
| 3 रा | 13 ऑक्टोबर, मंगळवार | लाल | चंद्रघंटा |
| 4 था | 14 ऑक्टोबर, बुधवार | निळा | कूष्मांडा |
| 5 वा | 15 ऑक्टोबर, गुरुवार | पिवळा | स्कंदमाता |
| 6 वा | 16 ऑक्टोबर, शुक्रवार | हिरवा | कात्यायनी |
| 7 वा | 17 ऑक्टोबर, शनिवार | करडा (राखाडी) | कालरात्री |
| 8 वा | 18 ऑक्टोबर, रविवार | जांभळा | महागौरी |
| 9 वा | 19 ऑक्टोबर, सोमवार | मोरपिशी (मोरपंखी हिरवा) | सिद्धिदात्री |
लक्षात ठेवा: या वर्षी अष्टमी तिथी 18 ऑक्टोबरला सकाळी सुरू होऊन 19 ला सकाळी संपते आणि लगेच नवमी लागते. त्यामुळे अनेक पंचांगांत महाअष्टमी आणि महानवमी दोन्ही 19 ऑक्टोबरला येतात. रंग मात्र वारानुसार असल्याने वर दिल्याप्रमाणेच राहतात. देवीच्या रूपाचा दिवस तुमच्या पंचांगानुसार थोडा पुढेमागे असू शकतो.
रंगांच्या परंपरेबद्दल एक गोष्ट
नवरात्रीला रंग घालण्याची ही पद्धत महाराष्ट्रात गेल्या काही वर्षांत वृत्तपत्रे आणि समाजमाध्यमांमुळे खूप लोकप्रिय झाली. मुंबईच्या महालक्ष्मी मंदिरात देवीला नेसवल्या जाणाऱ्या साड्यांचे रंग वृत्तपत्रात प्रसिद्ध झाल्यानंतर महिलांनी तेच रंग घालायला सुरुवात केली, असे सांगितले जाते. या प्रथेला शास्त्रीय आधार नाही, असे काही अभ्यासक म्हणतात. त्यामुळे ती एक आनंदाची परंपरा म्हणून पाळा, धार्मिक बंधन म्हणून नाही. हे रंग न घातल्याने पूजेत किंवा व्रतात काही कमी पडत नाही.
नवदुर्गा: देवीची नऊ रूपे सविस्तर
नवरात्रीच्या नऊ दिवसांत देवीच्या नऊ रूपांची पूजा केली जाते. त्यांना एकत्र नवदुर्गा म्हणतात. त्यांची नावे देवी कवचातील या श्लोकात सांगितली आहेत.
प्रथमं शैलपुत्रीति द्वितीयं ब्रह्मचारिणी ।
तृतीयं चन्द्रघण्टेति कूष्माण्डेति चतुर्थकम् ॥
पञ्चमं स्कन्दमातेति षष्ठं कात्यायनीति च ।
सप्तमं कालरात्रीति महागौरीति चाष्टमम् ॥
नवमं सिद्धिदात्री च नवदुर्गाः प्रकीर्तिताः ॥
1. शैलपुत्री (पहिला दिवस)
शैल म्हणजे पर्वत. पर्वतराज हिमालयाची कन्या म्हणून तिला शैलपुत्री म्हणतात. मागच्या जन्मी ती दक्षाची कन्या सती होती. ती वृषभावर म्हणजे बैलावर स्वार होते. तिच्या उजव्या हातात त्रिशूळ आणि डाव्या हातात कमळ असते. नवरात्रीची सुरुवात तिच्या पूजेने होते, कारण घटस्थापनेचा दिवस स्थैर्य आणि दृढ निश्चयाचा मानला जातो.
2. ब्रह्मचारिणी (दुसरा दिवस)
येथे ब्रह्म म्हणजे तप. शंकराला पती म्हणून मिळवण्यासाठी तिने अत्यंत कठोर तपश्चर्या केली. कथा अशी सांगितली जाते की तिने आधी फळे, नंतर भाज्या, नंतर फक्त पाने खाऊन तप केले आणि शेवटी पानेही सोडली. म्हणून तिला अपर्णा हे नावही आहे. तिच्या उजव्या हातात जपमाळ आणि डाव्या हातात कमंडलू असतो. हे रूप संयम, चिकाटी आणि तपश्चर्येचे प्रतीक आहे.
3. चंद्रघंटा (तिसरा दिवस)
तिच्या मस्तकावर घंटेच्या आकाराचा अर्धचंद्र आहे, म्हणून हे नाव. तिला दहा हात आहेत, ती सिंहावर किंवा वाघावर स्वार असते आणि तिच्या हातात विविध शस्त्रे असतात. पार्वतीचे शंकराशी लग्न झाल्यावर हे रूप सांगितले जाते. ते शांत असूनही पराक्रमी आहे. भक्तांच्या भीतीचा आणि संकटांचा नाश करणारे रूप म्हणून तिची पूजा केली जाते.
4. कूष्मांडा (चौथा दिवस)
नावातला कु म्हणजे थोडे, ऊष्मा म्हणजे उबदारपणा आणि अंड म्हणजे अंडे. अशी मान्यता आहे की जेव्हा सर्वत्र अंधार होता तेव्हा देवीने आपल्या मंद हास्याने ब्रह्मांडरूपी अंडे निर्माण केले. म्हणून तिला सृष्टीची आदिशक्ती मानले जाते. तिला आठ हात आहेत, म्हणून तिला अष्टभुजा देवी असेही म्हणतात. तिच्या हातात कमंडलू, धनुष्य, बाण, कमळ, अमृतकलश, चक्र आणि गदा असते आणि आठव्या हातात जपमाळ असते. वाहन सिंह आहे.
5. स्कंदमाता (पाचवा दिवस)
स्कंद म्हणजे कार्तिकेय, शंकर आणि पार्वतीचा पुत्र. त्याची आई म्हणून हे रूप स्कंदमाता. ती कमळावर बसते, म्हणून तिला पद्मासना देवीही म्हणतात. ती आपल्या मांडीवर बाल स्कंदाला घेऊन बसलेली दिसते. तिला चार हात आहेत आणि वाहन सिंह आहे. हे रूप मातृत्वाचे, वात्सल्याचे आणि कुटुंबाच्या कल्याणाचे प्रतीक आहे. महाराष्ट्रात याच काळात ललिता पंचमी येते.
6. कात्यायनी (सहावा दिवस)
कात्यायन ऋषींच्या घरी कन्या म्हणून प्रकट झाल्याने हे नाव पडले. परंपरेनुसार महिषासुराचा वध करणारे हेच रूप मानले जाते. तिला चार हात आहेत. एका हातात तलवार आणि दुसऱ्यात कमळ असते. वाहन सिंह आहे. भागवत कथेनुसार गोपींनी श्रीकृष्ण पती म्हणून मिळावा यासाठी कात्यायनीचे व्रत केले होते. म्हणून योग्य जोडीदारासाठी आणि विवाहासाठी तिची पूजा केली जाते, अशी श्रद्धा आहे.
7. कालरात्री (सातवा दिवस)
हे देवीचे सर्वात उग्र रूप आहे. तिचा वर्ण काळा आहे, केस मोकळे आहेत आणि तिला तीन डोळे आहेत. तिचे वाहन गर्दभ म्हणजे गाढव आहे. एका हाताने ती अभय देते आणि दुसऱ्याने वर देते. उरलेल्या दोन हातांत लोखंडाचा काटा आणि खड्ग असते. रूप भयानक असले तरी तिला शुभंकरी म्हणतात, कारण ती भक्तांना अभय देते आणि अंधार, भीती आणि वाईट शक्तींचा नाश करते.
8. महागौरी (आठवा दिवस)
तिचा वर्ण शंख, चंद्र आणि कुंदाच्या फुलासारखा शुभ्र आहे. ती आठ वर्षांच्या कन्येच्या रूपात मानली जाते. ती पांढरे वस्त्र धारण करते आणि वृषभावर स्वार असते. तिच्या हातात त्रिशूळ आणि डमरू असतो आणि इतर दोन हात अभय आणि वर देणारे असतात. कथा अशी सांगितली जाते की तपश्चर्येमुळे तिचा वर्ण काळवंडला. शंकराने गंगाजलाने स्नान घातल्यावर ती पुन्हा गौर झाली. अष्टमीला हिची पूजा केली जाते.
9. सिद्धिदात्री (नववा दिवस)
सिद्धी देणारी देवी म्हणून तिला हे नाव. ती कमळावर विराजमान असते आणि कधी सिंहावर दाखवली जाते. तिला चार हात असून त्यात चक्र, गदा, शंख आणि कमळ असते. अणिमा, महिमा, गरिमा, लघिमा, प्राप्ती, प्राकाम्य, ईशित्व आणि वशित्व या आठ सिद्धी ती देते, असे मानले जाते. परंपरेनुसार शंकरानेही तिच्या कृपेने सिद्धी मिळवल्या आणि त्यातूनच अर्धनारीश्वर रूप घडले. नवमीला या रूपाची पूजा होते.
नैवेद्याबद्दल: काही परंपरांत नऊ दिवस वेगवेगळ्या रूपांना वेगवेगळे पदार्थ वाहिले जातात. पण महाराष्ट्रात हे सर्वत्र एकसारखे नाही आणि कुलाचाराप्रमाणे बदलते. म्हणून तुमच्या घरी जे चालत आले आहे तेच करा. देवीला भावाने दिलेले साधे फळ किंवा गूळ-खोबरेसुद्धा स्वीकारले जाते.
महाराष्ट्रातील नवरात्रीच्या खास परंपरा
भोंडला
नवरात्रीत संध्याकाळी मुली आणि महिला भोंडला खेळतात. पाटावर हत्तीचे चित्र काढून त्याभोवती फेर धरून पारंपरिक गाणी म्हटली जातात. हस्त नक्षत्राचे प्रतीक म्हणून हत्ती मानला जातो. हे नक्षत्र पावसाशी जोडलेले असल्याने पृथ्वीच्या सुफलीकरणाचा हा उत्सव मानला जातो.
जोगवा आणि गोंधळ
जोगवा मागणे हा देवीच्या उपासनेचा एक प्रकार आहे. यात देवीची परडी घेऊन किमान पाच घरी जाऊन मूठभर तांदूळ किंवा पीठ मागितले जाते. अहंकाराचे विसर्जन हा यामागचा हेतू मानला जातो. संत एकनाथ महाराजांनी जोगव्यावर भारूड रचले आहे. गोंधळी समाज देवीचा गोंधळ घालून जागर करतात.
साडेतीन शक्तिपीठे
महाराष्ट्रातील देवीची साडेतीन शक्तिपीठे प्रसिद्ध आहेत: कोल्हापूरची महालक्ष्मी (अंबाबाई), तुळजापूरची तुळजाभवानी, माहूरची रेणुकादेवी आणि वणीची सप्तशृंगी देवी (अर्धे पीठ). नवरात्रीत या ठिकाणी मोठा उत्सव असतो. अनेक कुटुंबे आपल्या कुलदेवीच्या दर्शनाला जातात.
मुंबईतील नवरात्री
मुंबई शहराचे नावच मुंबादेवीवरून पडले आहे. नवरात्रीत भुलेश्वर येथील मुंबादेवी मंदिर आणि महालक्ष्मी मंदिरात भाविकांची गर्दी असते. बोरिवली, कांदिवली, मालाड, घाटकोपर अशा भागांत गरबा आणि दांडियाचे मोठे आयोजन होते. मुंबईकर महिला रोज ठरलेल्या रंगाच्या साड्या घालून ऑफिसला आणि लोकलने जातात, हे इथले खास दृश्य आहे.
ललिता पंचमी आणि सरस्वती पूजन
पाचव्या दिवशी ललिता पंचमीचे व्रत केले जाते. काही पंचांगांनुसार महाराष्ट्रात सरस्वती आवाहन 16 ऑक्टोबरला आणि सरस्वती पूजन 17 ऑक्टोबरला येते, पण या तारखा पंचांगानुसार बदलू शकतात. मुलांच्या पुस्तकांचे पूजन याच काळात केले जाते.
नवरात्रीचा उपवास: महत्त्व, आहार आणि पर्याय
उपवासाचे महत्त्व काय?
उपवास या शब्दाचा अर्थ आहे उप म्हणजे जवळ आणि वास म्हणजे राहणे, म्हणजे देवाच्या जवळ राहणे. उपवासाचा हेतू फक्त उपाशी राहणे नाही.
- संयम आणि भक्ती: खाण्यावर नियंत्रण ठेवून मन देवीच्या उपासनेत लावणे
- शरीराला विश्रांती: पावसाळ्यानंतर ऋतू बदलताना हलका आहार घेणे शरीराला मानवते, असे आयुर्वेदात सांगितले जाते
- शुद्धी: जड आणि तामसिक पदार्थ बंद करून सात्त्विक आहार घेणे
- कुलाचार: अनेक घराण्यांत नवरात्रीचा उपवास परंपरेने चालत आलेला आहे
पारंपरिक ग्रंथांत नवरात्राचे व्रत करणाऱ्याने नऊ दिवस उपवास किंवा नक्त भोजन करून व्रतस्थ राहावे, असे सांगितले आहे. नक्त भोजन म्हणजे दिवसभर उपवास करून संध्याकाळी एकदा सात्त्विक जेवण घेणे.
नवरात्रीच्या उपवासात काय खावे?
- धान्याऐवजी: भगर (वरीचे तांदूळ), साबुदाणा, राजगिरा, शिंगाड्याचे पीठ
- कंद आणि भाज्या: बटाटा, रताळे, लाल भोपळा, दुधी, काकडी, कच्ची केळी
- दुधाचे पदार्थ: दूध, दही, ताक, पनीर, तूप
- फळे आणि सुका मेवा: केळी, सफरचंद, डाळिंब, पपई, शेंगदाणे, खजूर, मखाणा
- मसाले: सैंधव मीठ, जिरे, काळी मिरी, हिरवी मिरची, वेलची, आमचूर
- लोकप्रिय पदार्थ: साबुदाणा खिचडी, भगर आणि दाण्याची आमटी, राजगिरा लाडू, मखाणा खीर, फळांची चाट, रताळ्याचा किस
नवरात्रीच्या उपवासात काय खाऊ नये?
- कांदा आणि लसूण
- मांस, मासे, अंडी
- दारू आणि धूम्रपान
- गहू, तांदूळ, ज्वारी, बाजरी आणि सर्व प्रकारच्या डाळी
- साधे मीठ (अनेक घरांत फक्त सैंधव मीठ चालते)
- खूप तळलेले, तिखट आणि जड पदार्थ
- शिळे किंवा बाजारातले प्रक्रिया केलेले पदार्थ
काय चालते आणि काय नाही, ही यादी घराणे आणि प्रदेशानुसार थोडी बदलते. तुमच्या कुलाचारातली पद्धत पाळा.
आरोग्यासाठी काही गोष्टी
- साबुदाण्यात मुख्यतः स्टार्च असतो. त्यामुळे साबुदाण्यासोबत शेंगदाणे, दही किंवा ताक घ्या.
- उपवासात पुरेसे पाणी, नारळ पाणी, ताक आणि लिंबू सरबत घ्या.
- एकदम खूप जास्त तळलेले पदार्थ खाऊ नका. वारंवार खाल्ल्याने अॅसिडिटी आणि जडपणा येऊ शकतो.
- मधुमेह, रक्तदाब, गर्भारपण किंवा इतर आजार असतील तर उपवासाआधी डॉक्टरांचा सल्ला घ्या.
- लहान मुलांना पूर्ण उपवास करायला लावू नका. त्यांना फळे आणि दूध द्या.
- अशक्तपणा, चक्कर किंवा त्रास होत असेल तर उपवास सोडून डॉक्टरांना भेटा.
नवरात्रीचा उपवास कसा सोडला जातो?
परंपरेनुसार नवमीला होम आणि कुमारिका पूजन केले जाते. त्यानंतर दशमीच्या दिवशी देवीचे उत्थापन करून उपवास सोडला जातो, ज्याला पारणे म्हणतात. कुलाचाराप्रमाणे हे थोडे वेगळे असू शकते. उपवास सोडताना हे लक्षात ठेवा.
- आधी देवीला नैवेद्य दाखवा आणि त्याचा प्रसाद घ्या.
- पहिल्यांदा पाणी, फळे किंवा हलका आहार घ्या.
- नऊ दिवसांनंतर एकदम जड, तेलकट किंवा खूप गोड जेवू नका.
- पोटाला सवय होईपर्यंत साधे आणि घरचे जेवण घ्या.
- शक्य असेल तर गरजूंना अन्न किंवा दान द्या.
ज्यांना नऊ दिवस उपवास जमत नाही त्यांनी काय करावे?
उपवास करणे सर्वांना बंधनकारक नाही. आरोग्य, काम किंवा वय अशा कारणांनी नऊ दिवस जमत नसेल तर हे पर्याय आहेत.
- पहिला आणि शेवटचा दिवस: फक्त पहिल्या दिवशी (घटस्थापना) आणि अष्टमी किंवा नवमीला उपवास करा.
- एकभुक्त किंवा नक्त: दिवसातून एकदाच सात्त्विक जेवण घ्या.
- फलाहार: फळे, दूध आणि सुका मेवा घ्या.
- सात्त्विक जेवण: उपवास नको असेल तर कांदा, लसूण आणि मांसाहार नऊ दिवस टाळा.
- सेवा आणि भक्ती: रोज आरती, नामस्मरण, देवी माहात्म्य किंवा सप्तशतीचे पठण करा.
- दान: यथाशक्ती अन्नदान किंवा गरजूंना मदत करा.
नवरात्रीत खरी गोष्ट म्हणजे भाव आणि संयम. उपवास किती दिवस केला, यापेक्षा तो भक्तीने आणि स्वतःच्या शरीराचा विचार करून केला का, हे महत्त्वाचे आहे.
नवरात्रीत पारंपरिक रीतीने पाळले जाणारे काही नियम
खालील गोष्टी काही घराण्यांत पाळल्या जातात. हे सर्वांसाठी सक्तीचे नाहीत.
- नऊ दिवस सात्त्विक आहार, शांत वर्तन आणि वाईट शब्द टाळणे
- नऊ दिवस दाढी, केस आणि नखे न कापणे
- घर स्वच्छ ठेवणे आणि दिवा विझू न देणे
- दिवसा झोप टाळणे आणि रोज पूजा आणि आरती करणे
अष्टमी, नवमी आणि दसरा
अष्टमी आणि महालक्ष्मी पूजन
अष्टमीला महालक्ष्मी पूजन केले जाते. पूजेत सोळा दोऱ्यांचा, सोळा गाठी मारलेला दोरक देवीजवळ ठेवून पूजा केली जाते आणि तो मनगटात बांधतात. अनेक ठिकाणी अष्टमीच्या रात्री जागरण असते. अष्टमी आणि नवमीच्या संधिकाळी संधी पूजा केली जाते. या वर्षी हा संधिकाळ 19 ऑक्टोबरला सकाळी सुमारे 10:51 च्या आसपास आहे.
नवमी, खंडे नवमी आणि कुमारिका पूजन
नवमीला होमहवन आणि कुमारिका पूजन केले जाते. महाराष्ट्रात नवमीला खंडे नवमी म्हणूनही ओळखतात. या दिवशी शस्त्रे, अवजारे आणि व्यवसायाच्या साधनांचे पूजन होते. ग्रंथांनुसार दोन ते दहा वर्षांच्या कुमारिकांची पूजा करावी. वयानुसार त्यांना कुमारी, त्रिमूर्ती, कल्याणी, रोहिणी, कालिका, चंडिका, शांभवी, दुर्गा आणि सुभद्रा अशी नावे सांगितली आहेत. कुमारिकांचे पाय धुऊन त्यांना जेवण आणि भेट द्यायची असते.
विजयादशमी (दसरा)
दसरा हा साडेतीन मुहूर्तांपैकी एक पूर्ण मुहूर्त मानला जातो. बाकीचे मुहूर्त गुढीपाडवा, अक्षय्य तृतीया आणि दिवाळीतला बलिप्रतिपदेचा अर्धा मुहूर्त. म्हणून या दिवशी नवीन कामाची सुरुवात शुभ मानली जाते.
- सीमोल्लंघन: गावाची सीमा ओलांडून नव्या कार्याची सुरुवात करणे
- शमीपूजन: पांडवांनी अज्ञातवासात आपली शस्त्रे शमीच्या झाडावर ठेवली होती, अशी कथा आहे. म्हणून शमीची पूजा केली जाते.
- अपराजिता पूजन: अपराजिता देवीची पूजा
- शस्त्रपूजन: शस्त्रे, अवजारे आणि वाहनांची पूजा
- सोने वाटणे: आपट्याची पाने एकमेकांना सोने म्हणून देऊन शुभेच्छा दिल्या जातात.
2026 मध्ये दसरा मंगळवार, 20 ऑक्टोबरला आहे. मुंबईसाठी विजय मुहूर्त सुमारे दुपारी 2:20 ते 3:04 आहे, पण वेळ स्थानिक पंचांगात पडताळून घ्या.
फारशा माहीत नसलेल्या गोष्टी
- देवी माहात्म्यात तीन चरित्रे आहेत: पहिल्या चरित्रात मधु-कैटभ वध, मधल्या चरित्रात महिषासुर वध आणि उत्तर चरित्रात शुंभ-निशुंभ वध येतो. एकूण 13 अध्याय आणि 700 श्लोक आहेत.
- तीन देवींचे तीन भाग: काही परंपरांत पहिली तीन रात्री दुर्गेची, पुढची तीन लक्ष्मीची आणि शेवटची तीन सरस्वतीची उपासना केली जाते.
- नवार्ण मंत्र: "ऐं ह्रीं क्लीं चामुण्डायै विच्चे" हा नऊ अक्षरांचा नवार्ण मंत्र देवीच्या उपासनेतला प्रमुख मंत्र मानला जातो. जपाची पद्धत गुरुजींकडून समजून घ्या.
- नवरात्र नऊ दिवसांचेच असते असे नाही: तिथी वाढल्या किंवा कमी झाल्या तर कधी आठ तर कधी दहा दिवसही येतात. या वर्षी अष्टमी आणि नवमी एकत्र आल्याने ही गोष्ट दिसते.
- देवीचे आगमन: देवी भागवतातील श्लोकानुसार नवरात्री रविवारी किंवा सोमवारी सुरू झाली तर देवी हत्तीवरून येते, असे मानले जाते. या वर्षी नवरात्री रविवारी सुरू होत आहे. हत्ती हे समृद्धीचे आणि चांगल्या पावसाचे प्रतीक मानले जाते. ही लोकमान्यता आहे.
- दसऱ्याचे दोन अर्थ: देवीने महिषासुराचा वध केला आणि श्रीरामाने रावणाचा वध केला, या दोन्ही कथा विजयादशमीशी जोडल्या आहेत. रामाने युद्धाआधी शक्तीची उपासना केली, असेही सांगितले जाते.
- पेशव्यांचा दुर्गोत्सव: सातारा आणि पुण्याच्या दरबारात दसऱ्याआधी नऊ दिवस भवानीची पूजा मोठ्या थाटात होत असे. या उत्सवाच्या खर्चाची तरतूद केली जात असल्याचे कागदपत्रांत दिसते.
देवीची आरती आणि प्रार्थना
दुर्गे दुर्घट भारी
ही महाराष्ट्रातली सर्वात प्रसिद्ध देवीची आरती आहे. ही पारंपरिक आरती असून शेवटच्या कडव्यात नरहरी हे नाव येते.
दुर्गे दुर्घट भारी तुजविण संसारी ।
अनाथनाथे अंबे करुणा विस्तारी ॥
वारी वारी जन्ममरणाते वारी ।
हारी पडलो आता संकट निवारी ॥१॥
जय देवी जय देवी महिषासुरमथिनी ।
सुरवर ईश्वर वरदे तारक संजीवनी ॥
जय देवी जय देवी ॥
त्रिभुवनभुवनी पाहता तुज ऐसी नाही ।
चारी श्रमले परंतु न बोलवे काही ॥
साही विवाद करिता पडले प्रवाही ।
ते तू भक्तांलागी पावसि लवलाही ॥२॥
जय देवी जय देवी ॥
प्रसन्नवदने प्रसन्न होसी निजदासा ।
क्लेशांपासुनि सोडवि तोडी भवपाशा ॥
अंबे तुजवाचून कोण पुरविल आशा ।
नरहरि तल्लिन झाला पदपंकजलेशा ॥३॥
जय देवी जय देवी ॥
आरती कशी करावी?
- तुपाचा दिवा किंवा कापूर लावा आणि घंटा वाजवून आरतीला सुरुवात करा.
- आरतीचे ताट घड्याळाच्या दिशेने ओवाळा. परंपरेनुसार चरणांशी चार वेळा, नाभीशी दोन वेळा, मुखाशी एक वेळा आणि संपूर्ण रूपावर सात वेळा ओवाळले जाते.
- आरतीनंतर दोन्ही हातांनी ज्योत घेऊन डोळ्यांना आणि मस्तकाला लावा.
- नंतर प्रसाद वाटा.
देवीची प्रार्थना (देवी माहात्म्यातील श्लोक)
या देवी सर्वभूतेषु शक्तिरूपेण संस्थिता ।
नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमस्तस्यै नमो नमः ॥
सर्वमङ्गलमाङ्गल्ये शिवे सर्वार्थसाधिके ।
शरण्ये त्र्यम्बके गौरि नारायणि नमोऽस्तु ते ॥
पहिल्या श्लोकाचा अर्थ: जी देवी सर्व प्राण्यांमध्ये शक्तीच्या रूपाने राहते, तिला पुन्हा पुन्हा नमस्कार असो.
वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न (FAQ)
घटस्थापना म्हणजे काय?
आश्विन शुद्ध प्रतिपदेला कलशात देवीची स्थापना करून नवरात्रोत्सव सुरू करणे म्हणजे घटस्थापना.
2026 मध्ये घटस्थापना कधी आहे?
रविवार, 11 ऑक्टोबर 2026. मुंबईसाठी अभिजित मुहूर्त दुपारी 12:01 ते 12:48 आहे. दिल्लीसाठी सकाळचा मुहूर्त 6:19 ते 10:12 आहे. तुमच्या शहराची वेळ स्थानिक पंचांगात तपासा.
घटस्थापना कोणत्या वेळी करू नये?
रात्री आणि अमावस्येला घटस्थापना करू नये, असे सांगितले जाते. प्रतिपदा तिथी सुरू असतानाच घटस्थापना करावी.
घटाजवळ धान्य का पेरतात?
धान्य हे सृष्टी आणि समृद्धीचे प्रतीक आहे. तसेच नवरात्र हा शेतीचा सण असल्याने हा विधी केला जातो.
2026 च्या नवरात्रीचे नऊ रंग कोणते?
11 ऑक्टोबर केशरी, 12 पांढरा, 13 लाल, 14 निळा, 15 पिवळा, 16 हिरवा, 17 करडा, 18 जांभळा आणि 19 मोरपिशी.
नवरात्रीत किती दिवस उपवास करावा?
नऊ दिवस करता येतो. जमत नसेल तर पहिला आणि शेवटचा दिवस, एकभुक्त किंवा फलाहार असे पर्याय आहेत.
उपवासात साधे मीठ चालते का?
अनेक घरांत फक्त सैंधव मीठ वापरतात. तुमच्या घराच्या पद्धतीप्रमाणे ठरवा.
नवरात्रीत नारळ फोडावा का?
घटावर नारळ स्थापना करून ठेवतात आणि तो नऊ दिवस फोडत नाहीत. उत्थापनानंतर प्रसाद म्हणून वापरतात. स्थानिक पद्धत बदलू शकते.
नंदादीप विझला तर काय करावे?
शांतपणे तो पुन्हा लावा आणि देवीला नमस्कार करून क्षमा मागा.
नवरात्रीचे रंग घालणे बंधनकारक आहे का?
नाही. ही महाराष्ट्रात लोकप्रिय झालेली आनंदाची परंपरा आहे. त्यामुळे पूजेत किंवा व्रतात कोणताही दोष लागत नाही.
दसरा कधी आहे?
मंगळवार, 20 ऑक्टोबर 2026.
निष्कर्ष
घटस्थापना ही फक्त एक विधी नाही. ती नऊ दिवसांच्या भक्ती, संयम आणि कृतज्ञतेची सुरुवात आहे. तुम्ही पूर्ण उपवास करा, अर्धवट करा किंवा फक्त रोज आरती म्हणा, देवीची उपासना भावाने आणि आनंदाने करणे हेच सर्वात महत्त्वाचे आहे.
महत्त्वाची सूचना: विधी आणि प्रथा प्रदेश आणि कुलाचारानुसार बदलतात. तारखा आणि मुहूर्त पंचांगाप्रमाणे थोडे बदलू शकतात. नेमक्या वेळेसाठी आपल्या कुलगुरूंचा किंवा स्थानिक पंचांगाचा सल्ला घ्या.