सायबर गुन्हेगार सापडतात का? 1930 वर काय करावे (Cyber Fraud Details in Marathi)

update शेवटचे अपडेट: नोव्हेंबर १६, २०२६
infoथोडक्यात माहिती

सायबर गुन्हेगार पोलिसांना सापडत नाहीत का? सत्य, गैरसमज आणि पहिल्या तासात काय करावे

थोडक्यात उत्तर

नाही, सायबर गुन्हेगार नेहमीच पोलिसांच्या हातातून निसटतात असे नाही. त्यांचा माग काढणे अवघड असते, पण अशक्य नाही. फसवणूक झाल्यावर पहिल्या काही मिनिटांत ते तासांत 1930 वर कॉल केला, तर तुमचे पैसे बँक खात्यात गोठवले जाण्याची शक्यता सर्वात जास्त असते. वेळ गेला की पैसे अनेक खात्यांतून फिरतात आणि परत मिळण्याची शक्यता कमी होते.

म्हणजे तुमचा अंदाज अर्धा बरोबर आहे: तत्काळ तक्रार केल्याने खरोखर फरक पडतो. पण प्रत्येक केसमध्ये आरोपी सापडेल किंवा पैसे परत मिळतील, याची हमी कोणीही देऊ शकत नाही.

1930-toll-free-indian-cyber-crime-helpline


अनुक्रमणिका (टॅप करून उघडा)
  1. गुन्हेगारांचा माग काढणे अवघड का असते?
  2. सत्य की गैरसमज?
  3. महाराष्ट्रात प्रत्यक्षात काय घडते आहे?
  4. पहिला तास का सर्वात महत्त्वाचा?
  5. खरी घटना: LIC एजंट बनून आलेला कॉल
  6. फसवणूक झाल्यावर लगेच काय करावे?
  7. बँकेकडून पैसे परत मिळवण्याचा हक्क
  8. पोलीस आरोपीपर्यंत कसे पोहोचतात?
  9. तुमचे बँक खाते कधीही भाड्याने देऊ नका
  10. पैसे परत मिळवून देतो म्हणणाऱ्यांपासून सावध
  11. सायबर फसवणुकीचे प्रमुख प्रकार
  12. फसवणूक होण्यापूर्वी घ्यायची काळजी
  13. कोणती सेवा कधी वापरावी?
  14. वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

सायबर फसवणूक झाली की मनात पहिला प्रश्न येतो: आता पोलीस आरोपीला पकडतील का? ऑनलाईन फसवणूक करणारा VPN मागे लपलेला असतो, बनावट सिम वापरतो आणि कधी कधी दुसऱ्या देशात बसलेला असतो. त्यामुळे तपास अवघड असतो, हे खरे आहे. पण याच तपासात एक गोष्ट तुमच्या हातात असते: तुम्ही तक्रार किती लवकर करता. या लेखात आपण आरोपी का सापडत नाहीत, कधी सापडतात, आणि महाराष्ट्रातील प्रत्यक्ष आकडेवारी व केसेस काय सांगतात, ते तपासू.

हा लेख कसा तयार केला

या लेखातील माहिती गृह मंत्रालयाच्या I4C, भारतीय रिझर्व्ह बँक (RBI), दूरसंचार विभाग (DoT), मुंबई पोलीस, महाराष्ट्र शासनाचे विधानसभेतील उत्तर आणि प्रमुख वृत्तसंस्था यांच्या उपलब्ध माहितीवरून घेतली आहे. प्रत्येक आकडेवारीसोबत तिचा स्त्रोत आणि काळ दिला आहे. आकडे व नियम बदलू शकतात, त्यामुळे निर्णय घेण्यापूर्वी अधिकृत पोर्टलवर खात्री करा.

गुन्हेगारांचा माग काढणे अवघड का असते?

सायबर गुन्हे सामान्य गुन्ह्यांपेक्षा वेगळे असतात, कारण पुरावा डिजिटल असतो आणि गुन्हेगार कुठूनही काम करू शकतो. तपासात अडचणी येण्याची पाच मुख्य कारणे:

VPN आणि प्रॉक्सी: खरा IP Address लपतो. इंटरनेट ट्रॅफिक मध्यस्थ सर्व्हरमधून दुसऱ्या देशातून जाते.
बनावट ओळख: बनावट सिम, दुसऱ्याच्या नावावरची बँक खाती, बनावट सोशल मीडिया प्रोफाइल आणि चोरलेली वैयक्तिक माहिती.
पैशांचा प्रवास: तुमचे पैसे काही मिनिटांत एका खात्यातून दुसऱ्या, तिसऱ्या, चौथ्या खात्यात फिरवले जातात.
परदेशातील टोळ्या: परदेशी तपास यंत्रणा आणि सेवा पुरवठादारांची मदत घ्यावी लागते. त्यात वेळ जातो.
डिजिटल पुरावे: चॅट्स, IP लॉग्स, ईमेल, बँक माहिती आणि डिव्हाईस डेटा गोळा करावा लागतो. काही पुरावे सर्व्हरवर मर्यादित काळच राहतात.

पण VPN म्हणजे अदृश्य होणे नाही. फसवणुकीचे पैसे गुन्हेगाराला शेवटी कुठल्या तरी खात्यात, वॉलेटमध्ये किंवा क्रिप्टोमध्ये घ्यावेच लागतात आणि संपर्कासाठी फोन किंवा सिम वापरावेच लागते. म्हणूनच पोलीस फक्त IP Address वर अवलंबून राहत नाहीत, ते पैशांचा मागोवा (मनी ट्रेल) घेतात.

हैदराबादमधील पोलीस अधिकाऱ्यांच्या म्हणण्यानुसार आंतरराज्य गुन्हेगारांचा माग तुलनेने सहज काढता येतो, तर परदेशातून काम करणाऱ्यांचा माग काढणे रकमेसह अनेक गोष्टींवर अवलंबून असते. दक्षिणपूर्व आशियातील संघटित टोळ्यांचा मोठा सहभाग असल्याचेही पोलीस सांगतात, आणि अशा टोळ्या पैसे हवाला किंवा क्रिप्टोमार्फत फिरवतात. त्यामुळे परदेशातील मास्टरमाइंड पकडणे सर्वात कठीण, पण त्यांच्यासाठी काम करणारे भारतातील लोक अनेकदा पकडले जातात.

सत्य की गैरसमज?

गैरसमजवास्तवतुम्ही काय कराल
VPN वापरला की आरोपी कधीच सापडत नाहीIP लपतो, पण पैशांचा मार्ग, सिम, मोबाईल आणि बँक खाती यातून पोलीस पुढे जाऊ शकतात.ट्रान्झॅक्शन तपशील आणि स्क्रीनशॉट जपून ठेवा.
तक्रार केली तरी काही होत नाहीवेळेवर तक्रार केल्याने पैसे गोठवले गेल्याची आणि परत मिळाल्याची अनेक उदाहरणे आहेत.पहिल्या तासात 1930 वर कॉल करा.
पैसे गेले म्हणजे गेलेपैसे गोठवले जाऊ शकतात. परत मिळणे कोर्टाच्या आदेशावर आणि तपासावर अवलंबून असते.तक्रार क्रमांक जपा आणि पाठपुरावा करा.
आरोपी पकडला म्हणजे पैसे परत मिळालेआरोपीला अटक आणि पैसे परत मिळणे या दोन वेगळ्या प्रक्रिया आहेत.बँक आणि पोलीस दोन्ही पातळ्यांवर पाठपुरावा ठेवा.

महाराष्ट्रात प्रत्यक्षात काय घडते आहे?

मुख्यमंत्र्यांनी विधानसभेत दिलेली माहिती (23 जून 2026)
  • महाराष्ट्र: जानेवारी 2025 ते मे 2026 मध्ये 10,505 सायबर आर्थिक फसवणुकीच्या केसेस, 2,379 आरोपींना अटक.
  • मुंबई (2025): 4,825 केसेस, फसवणुकीची रक्कम ₹1,031 कोटी, 1,410 आरोपींना अटक, ₹110 कोटींचे व्यवहार गोठवले.
  • पुणे शहर (2026 चे पहिले पाच महिने): 536 केसेस, सुमारे ₹200 कोटींचे नुकसान.
  • नागपूर (2025): 136 केसेस, 83 आरोपींना अटक, ₹82 कोटींची फसवणूक, ₹3 कोटी रोखले.

या आकडेवारीतून दोन गोष्टी स्पष्ट दिसतात. पहिली, अटका होतात. दुसरी, गोठवलेली रक्कम एकूण नुकसानाच्या तुलनेत कमी आहे. मुंबईत ₹1,031 कोटींच्या फसवणुकीपैकी ₹110 कोटी गोठवले गेले, म्हणजे सुमारे दहावा हिस्सा. म्हणूनच मुंबई पोलिसांचे अधिकारी तक्रार लवकर करण्यावर इतका भर देतात. एका अहवालानुसार 2025 मध्ये मुंबईतील 1930 हेल्पलाईनद्वारे सुमारे ₹202 कोटी ब्लॉक किंवा परत मिळवण्यात आले.

तीन खऱ्या केसेस, यश आणि मर्यादा दोन्ही

पालघर परिसर: वसई विरार मीरा भाईंदर पोलिसांच्या सायबर ठाण्यातर्फे डिजिटल अरेस्ट फसवणुकीतील ₹61,68,429 ज्येष्ठ नागरिकाला परत मिळाले. तक्रार 27 सप्टेंबर 2025 ला नोंदली, पैसे 10 खात्यांत फिरले, 7 खात्यांत गोठवले आणि कोर्ट आदेशानंतर रक्कम परत केली.
₹58.13 कोटींचा डिजिटल अरेस्ट: मुंबईतील 72 वर्षीय ज्येष्ठ नागरिकाची फसवणूक. महाराष्ट्र सायबरने 13 स्तरांमध्ये सुमारे 6,500 म्यूल खाती शोधली, सुरुवातीला 7 जणांना अटक झाली आणि ₹3.5 कोटी गोठवले. जानेवारी 2026 च्या वृत्तानुसार 41 आरोपी अजूनही फरार होते.
पुण्यातील ऑपरेशन म्यूल हंट: ऑगस्ट 2026 च्या वृत्तानुसार पुणे पोलीस आणि महाराष्ट्र सायबरने 152 जणांना अटक केली आणि 132 म्यूल खातेधारकांवर गुन्हे नोंदवले.
जळगाव: ऑगस्ट 2026 मध्ये म्यूल बँक खाती पुरवणाऱ्या 31 वर्षीय आरोपीला अटक झाली. सुमारे ₹2.14 कोटी विविध खात्यांतून फिरवले गेल्याचे तपासात दिसले.
प्रामाणिक नोंद

अटका होणे आणि पीडिताला पूर्ण पैसे परत मिळणे हे वेगवेगळे आहे. काही केसेसमध्ये अटक होऊनही पैसे अंशतः परत मिळतात. म्हणून पैसे गेल्यानंतर पहिल्या तासातली कृती सर्वात जास्त महत्त्वाची ठरते.

पहिला तास का सर्वात महत्त्वाचा? (गोल्डन अवर)

फसवणुकीचे पैसे जिथे जातात त्या खात्यांना म्यूल खाती म्हणतात. गुन्हेगार हे पैसे काही मिनिटांत पुढे फिरवतात. I4C ने 2026 मध्ये सर्वोच्च न्यायालयात दिलेल्या माहितीनुसार, सायबर आर्थिक फसवणुकीत वापरल्या जाणाऱ्या सुमारे 80 ते 82 टक्के म्यूल खाती एका दिवसापेक्षा कमी काळ सक्रिय राहतात. म्हणजे पैसे येतात आणि लगेच पुढे जातात.

तुम्ही 1930 वर कॉल करता तेव्हा पोलीस ऑपरेटर तुमची माहिती Citizen Financial Cyber Fraud Reporting and Management System (CFCFRMS) या प्लॅटफॉर्मवर तिकीट म्हणून नोंदवतो. हा प्लॅटफॉर्म पोलीस, बँका, पेमेंट कंपन्या आणि वॉलेट्स यांना जोडतो. त्यामुळे पैसे ज्या खात्यात गेले त्या बँकेला लगेच कळवून ते खाते गोठवता येते.

वेळकाय शक्य असतेतुमची कृती
पहिली 15 मिनिटेपैसे अजून पहिल्या खात्यात असण्याची शक्यता सर्वाधिक. मुंबई पोलिसांचे अधिकारी याला गोल्डन 15 मिनिटे म्हणतात.लगेच 1930 वर कॉल करा.
1 ते 2 तास1930 ऑपरेटर्सच्या मते या काळात तक्रार केल्यास यशाचा दर 70 ते 80 टक्क्यांपर्यंत असतो.1930 आणि बँक दोन्हीला कळवा.
3 ते 24 तासपैसे अनेक खात्यांत विभागले जाऊ शकतात, त्यामुळे मनी ट्रेल मोठी होते.पोर्टलवर तक्रार आणि बँकेला लेखी कळवा.
24 तासांनंतरत्याच ऑपरेटर्सच्या मते यशाचा दर 15 ते 20 टक्के इतका कमी होतो.तरीही तक्रार करा आणि RBI चे हक्क वापरा.

ही टक्केवारी वृत्तांमध्ये ऑपरेटर्सनी दिलेले अंदाज आहेत, अधिकृत हमी नाही. प्रत्येक केस वेगळी असते.

खरी घटना: LIC एजंट बनून आलेला कॉल आणि ₹80,000 चे नुकसान

ही घटना एका मित्रासोबत प्रत्यक्ष घडली. त्याची ओळख गोपनीय ठेवली आहे. यातून फसवणूक करणारे कसा विचार करतात, ते स्पष्ट दिसते.

1

गुरुवार: LIC अंधेरी शाखेतून बोलतोय असा कॉल

समोरचा म्हणाला की तुमच्या वडिलांच्या LIC पॉलिसीची मॅच्युरिटी झाली आहे आणि नॉमिनी म्हणून तुमचा नंबर व खाते क्रमांक नोंदलेला आहे. 'मी तुम्हाला UPI ने पैसे पाठवू का?' असे त्याने विचारले आणि मित्राने होकार दिला.

2

सलग सुट्ट्यांचा फायदा

शुक्रवारी बँक हॉलिडे, शनिवार दुसरा शनिवार (बँकेला सुट्टी) आणि मग रविवार. म्हणजे सलग तीन दिवस बँका बंद. फसवणूक करणारे अशा सुट्ट्या पाहूनच कॉल करतात, असा मित्राचा अनुभव आहे. सुट्टीत शाखा बंद असते आणि पीडित व्यक्ती निवांत किंवा झोपेत असते, त्यामुळे तपासणी उशिरा होते. हा अंदाज या एका घटनेवर आधारित आहे, अधिकृत आकडेवारी नाही.

3

बनावट SMS आणि भावनिक दबाव

त्याने बँकेचा पैसे जमा झाल्याचा SMS सारखा दिसणारा मेसेज मित्राच्या नंबरवर पाठवला आणि म्हणाला: 'सर, चुकून ₹20,000 जास्त आले आहेत, परत करा, नाहीतर माझी नोकरी जाईल.' मित्र भावनिक झाला.

4

4 वेळा पेमेंट, सर्व फेल दिसले

मित्राने त्याचा UPI ID घेऊन 4 वेळा पैसे पाठवण्याचा प्रयत्न केला, पण ते फेल दिसले. तो म्हणाला, 'आता व्यवहार फेल होतोय, मी नंतर करतो.'

5

2 तासांनी: खात्यातून ₹80,000 गेले

झोपेतून उठल्यावर नोटिफिकेशन तपासले तर ₹80,000 डेबिट झाले होते. 4 वेळा ₹20,000 प्रमाणे आकडा जुळतो. फेल किंवा पेंडिंग दिसणारे व्यवहार नंतर पूर्ण होऊ शकतात, म्हणून खात्री फक्त बँक स्टेटमेंटमधून करा.

6

दुसरा फंदा: 'आणखी ₹20,000 पाठवा'

मित्राने त्याच नंबरवर कॉल केल्यावर समोरचा म्हणाला: 'सिस्टीममध्ये अडकलेले तुमचे पैसे परत मिळतील, फक्त आणखी ₹20,000 पाठवा.' तेव्हा मित्राला फसवणूक झाल्याचे कळले.

7

4 ते 5 तासांनी तक्रार, पण हाती काही नाही

त्याने पोलीस आणि सायबर पोलिसांत तक्रार नोंदवली, पण तोपर्यंत पैसे वेगवेगळ्या खात्यांत फिरवून एटीएममधून काढले गेले होते. उशीर झाल्याने काहीच हाती लागले नाही.

या घटनेतून काय शिकावे
  • SMS हा पुरावा नाही. पैसे आले की नाही ते फक्त बँक ॲप किंवा पासबुकमध्ये पाहा.
  • चुकून आलेले पैसे स्वतः परत पाठवू नका. बँकेला कळवा.
  • पैसे मिळवण्यासाठी पैसे भरायला सांगणे हे फसवणुकीचे ठळक लक्षण आहे. मॅच्युरिटीची रक्कम पॉलिसीधारकाच्या नोंदणीकृत बँक खात्यात जमा होते, त्यासाठी तुम्हाला पैसे पाठवावे लागत नाहीत. शंका असल्यास LIC च्या अधिकृत कस्टमर केअरशी स्वतः संपर्क करा.
  • सुट्टीच्या दिवशीही थांबू नका. 1930 हेल्पलाईन 24 तास सुरू असते. बँक उघडण्याची वाट पाहू नका, लगेच 1930 वर कॉल करा.
  • कॉलवर घाई आणि भावनिक दबाव आला की कॉल कट करा आणि घरच्यांशी बोला.

फसवणूक झाल्यावर लगेच काय करावे? (7 पायऱ्या)

1

शांत राहा आणि पुढे पैसे पाठवू नका

फसवणूक करणारे अनेकदा घाबरवून अजून पैसे मागतात. 'पैसे परत देतो', 'केस मिटवतो' असे सांगणाऱ्या कोणालाही अजून रुपया पाठवू नका.

2

ताबडतोब 1930 वर कॉल करा

ही राष्ट्रीय सायबर हेल्पलाईन आहे आणि मुंबई पोलिसांचा 1930 सेल 17 मे 2022 पासून कार्यरत आहे. कॉल करण्यापूर्वी खालील माहिती तयार ठेवा, पण ती गोळा करण्यात वेळ घालवू नका. आधी कॉल, मग तपशील.

तुमचे नाव, मोबाईल नंबर आणि पत्ता
तुमची बँक किंवा वॉलेट तपशील
गेलेली रक्कम
फसवणुकीची तारीख आणि वेळ
ट्रान्झॅक्शन क्रमांक (UTR किंवा Ref No.)
आरोपीचा फोन नंबर, खाते क्रमांक किंवा UPI ID

कॉलनंतर तुम्हाला SMS द्वारे तक्रार क्रमांक (acknowledgement number) मिळतो. तो जपून ठेवा.

3

तुमच्या बँकेला किंवा UPI ॲपला कळवा

बँकेच्या कस्टमर केअरला फोन करा, कार्ड, UPI आणि नेट बँकिंग ब्लॉक करा आणि ईमेल किंवा शाखेत लेखी तक्रार द्या. RBI च्या नियमांनुसार बँकेला 3 कामकाजाच्या दिवसांत कळवणे महत्त्वाचे आहे (पुढे सविस्तर).

4

cybercrime.gov.in वर तक्रार नोंदवा

1930 वर मिळालेल्या तक्रार क्रमांकाने पोर्टलवर पूर्ण तक्रार निर्धारित वेळेत पूर्ण करा. यात घटनेचे वर्णन, स्क्रीनशॉट आणि व्यवहार तपशील जोडा.

5

पुरावे जपून ठेवा

चॅट्स, कॉल लॉग्स, SMS, ईमेल, पेमेंट स्क्रीनशॉट आणि फसवणूक झालेली लिंक किंवा ॲप जसे आहे तसे ठेवा. चॅट डिलीट करू नका आणि संशयास्पद ॲप अनइन्स्टॉल करण्यापूर्वी पोलिसांना विचारा.

6

जवळच्या पोलीस ठाण्यात किंवा सायबर पोलीस ठाण्यात जा

FIR नोंदवण्यासाठी सायबर पोलीस ठाण्यात किंवा स्थानिक पोलीस ठाण्यात संपर्क करा. भारतीय नागरिक सुरक्षा संहितेतील कलम 173 नुसार Zero FIR कोणत्याही पोलीस ठाण्यात नोंदवता येते, नंतर ती योग्य ठाण्याकडे वर्ग केली जाते. FIR मध्ये साधारण भारतीय न्याय संहितेचे कलम 318(4) आणि 319(2), तसेच माहिती तंत्रज्ञान कायद्याचे कलम 66C आणि 66D लावले जातात.

7

पाठपुरावा करा

तक्रार क्रमांक, बँकेचे पत्र आणि FIR ची प्रत एका ठिकाणी ठेवा. जर पैसे गोठवले गेले, तर ते परत मिळवण्यासाठी तपास अधिकारी कोर्टाच्या आदेशानुसार प्रक्रिया करतो. मधूनमधून तपास अधिकारी आणि बँकेकडे स्थिती विचारा.

सराव प्रश्न: मला 1 लाख रुपयांचा फसवा UPI मेसेज आला आणि मी पैसे पाठवले. सर्वात आधी काय?

लगेच 1930 वर कॉल करा. मग बँकेला कळवा, मग cybercrime.gov.in वर तक्रार. तपशील गोळा करण्यात कॉलला उशीर करू नका.

बँकेकडून पैसे परत मिळवण्याचा हक्क (RBI नियम)

RBI च्या 6 जुलै 2017 च्या परिपत्रकानुसार, अनधिकृत इलेक्ट्रॉनिक बँकिंग व्यवहारात ग्राहकाची जबाबदारी तो बँकेला कधी कळवतो यावर ठरते. बँकेकडून मिळालेल्या संदेशानंतरचे कामकाजाचे दिवस मोजले जातात.

बँकेला कधी कळवलेतुमची जबाबदारी
3 कामकाजाच्या दिवसांतशून्य, जर चूक तुमची किंवा बँकेची नसून सिस्टीममधील तिसऱ्या पक्षाच्या उल्लंघनामुळे व्यवहार झाला असेल.
4 ते 7 कामकाजाच्या दिवसांतमर्यादित. व्यवहाराची रक्कम किंवा परिपत्रकातील खाते प्रकारानुसारची मर्यादा (साधारण ₹5,000 ते ₹25,000), जी कमी असेल ती.
7 दिवसांनंतरबँकेच्या बोर्डाने मंजूर केलेल्या धोरणानुसार.

तक्रारीनंतर बँकेने 10 कामकाजाच्या दिवसांत ती रक्कम तुमच्या खात्यात तात्पुरती जमा (शॅडो रिव्हर्सल) करणे अपेक्षित आहे, आणि ग्राहकाची जबाबदारी सिद्ध करण्याचा भार बँकेवर असतो.

हे लक्षात ठेवा

तुम्ही स्वतः OTP सांगितला असेल किंवा पेमेंट मंजूर केले असेल (उदा. डिजिटल अरेस्टमध्ये घाबरून पैसे पाठवले), तर बँक जबाबदारी नाकारण्याची शक्यता असते. अशा वेळी 1930 आणि पोलीस तपास हाच मुख्य मार्ग राहतो. बँकेने समाधान न केल्यास RBI च्या तक्रार पोर्टलवर (cms.rbi.org.in) तक्रार करता येते.

पोलीस आरोपीपर्यंत कसे पोहोचतात?

तुमची तक्रार→CFCFRMS तिकीट→बँक खाते गोठवणे→म्यूल खातेधारक→सिम आणि मोबाईल→मास्टरमाइंड

तपास सहसा शेवटून सुरू होऊन वरच्या दिशेने जातो. आधी पैसे गेलेले खाते गोठवले जाते, मग त्या खातेधारकाला पकडले जाते, मग त्याला पैसे देणारा आणि पुढे टोळीचा म्होरक्या. जळगाव आणि पुण्यातील कारवाया याच पद्धतीने झालेल्या दिसतात.

यासोबत सरकार दूरसंचार स्तरावरही कारवाई करते. मार्च 2025 मध्ये संसदेत सांगितल्यानुसार I4C ने डिजिटल अरेस्टसाठी वापरलेली 83,668 WhatsApp खाती आणि 3,962 Skype ID ब्लॉक केली, तसेच 7.81 लाख सिम कार्ड आणि 2.08 लाख IMEI ब्लॉक करण्यात आले. WhatsApp ने जानेवारी 2026 पासून 12 आठवड्यांत डिजिटल अरेस्टशी जोडलेली 9,400 पेक्षा जास्त खाती बंद केली, असे केंद्र सरकारने सर्वोच्च न्यायालयाला कळवले. संशयास्पद सिम 2 ते 3 तासांत ब्लॉक करण्याची यंत्रणा डिसेंबर 2026 पर्यंत उभारण्याचे काम दूरसंचार विभागाकडे सोपवले आहे. ऑगस्ट 2026 मध्ये सर्वोच्च न्यायालयाने RBI ला म्यूल खात्यांसाठी प्रमाणित कार्यपद्धती (SOP) तयार करण्यास सांगितले.

तुमचे बँक खाते कधीही भाड्याने देऊ नका

'तुमच्या खात्यातून फक्त पैसे फिरवा, कमिशन मिळेल' अशी ऑफर अनेक तरुणांना दिली जाते. यात तुमचे खाते म्यूल खाते बनते. फसवणुकीचा पैसा तुमच्या खात्यातून गेला, तर पहिले गुन्हे तुमच्यावर नोंदतात आणि खाते गोठते. जळगावमध्ये स्थानिक रहिवाशांनी तीन बँकांतील खाती गोठल्याची विचारणा केली आणि त्यातूनच खाती पुरवणाऱ्या टोळीचा सुगावा लागला. पुण्यात ऑपरेशन म्यूल हंटमध्ये अशा खातेधारकांवर गुन्हे नोंदले गेले.

नियम

तुमचे बँक खाते, UPI ID, एटीएम कार्ड, सिम किंवा KYC कागदपत्रे कोणालाही वापरायला देऊ नका, मग समोरची व्यक्ती ओळखीची असली तरी.

पैसे परत मिळवून देतो म्हणणाऱ्यांपासून सावध

फसवणूक झालेल्या लोकांना दुसऱ्यांदा लुटणारे लोकही असतात. रायगडमधील एका 35 वर्षीय व्यक्तीला सरकारी अधिकारी असल्याचे भासवून सायबर फसवणुकीतील पीडितांना पैसे परत मिळवून देण्याचे आमिष दाखवल्याबद्दल अटक झाली. त्यामुळे:

  • पैसे परत मिळवून देण्यासाठी फी मागणाऱ्याला कधीही पैसे देऊ नका.
  • अधिकृत तक्रार सेवा 1930 आणि cybercrime.gov.in या आहेत. बाकी फोन किंवा सोशल मीडियावरील 'रिकव्हरी एजंट' वर विश्वास ठेवू नका.
  • खात्री करायची असल्यास तपास अधिकाऱ्याला तुमच्या तक्रार क्रमांकासह थेट पोलीस ठाण्यात भेटा.

सायबर फसवणुकीचे प्रमुख प्रकार

फसवणुकीची पद्धत बदलत राहते, पण त्यामागची युक्ती तीच असते: भीती, लोभ किंवा घाई निर्माण करणे. खालील प्रकार ओळखून ठेवा.

प्रकारकसे फसवतातधोक्याचे संकेत
डिजिटल अरेस्टCBI, पोलीस, कस्टम्स किंवा कोर्टाचे अधिकारी बनून व्हिडिओ कॉल करतात. तुमच्या नावावर पार्सल, ड्रग्ज किंवा मनी लाँडरिंगचा गुन्हा आहे असे सांगून तुम्हाला घरातच कोंडून ठेवतात आणि पैसे पाठवायला लावतात.व्हिडिओ कॉलवर चौकशी, कॉल कट करू नका, कोणाला सांगू नका. कोणतीही यंत्रणा व्हिडिओ कॉलवर अटक करत नाही.
शेअर ट्रेडिंग आणि गुंतवणूक फसवणूकWhatsApp किंवा Telegram गटात जास्त परताव्याचे आमिष आणि बनावट ट्रेडिंग ॲप. सुरुवातीला थोडा नफा दाखवून मोठी रक्कम भरायला लावतात.हमखास नफा, अनोळखी गट, ॲप स्टोअरबाहेरून ॲप.
चुकून पैसे पाठवलेबनावट जमा SMS पाठवून पैसे परत मागतात. वर सांगितलेली मित्राची केस याच प्रकारची होती.भावनिक दबाव, नोकरी जाण्याची भीती, तुमच्या UPI ID ला पैसे पाठवायची घाई.
KYC आणि APK फाइल फसवणूकKYC अपडेट, बिल किंवा गॅस कनेक्शनच्या नावाने लिंक किंवा APK फाइल पाठवतात. ती इन्स्टॉल केल्यावर फोनचा ताबा जातो. पुण्यात MNGL च्या नावाने असे मेसेज आणि APK फाइल्स पाठवल्याची प्रकरणे नोंदली गेली.WhatsApp वर आलेली .apk फाइल, आजच अपडेट करा नाहीतर सेवा बंद.
बनावट कस्टमर केअर नंबरगुगलवर शोधलेला नंबर बनावट असतो. समोरचा रिमोट ॲक्सेस ॲप इन्स्टॉल करायला लावतो.AnyDesk किंवा तत्सम ॲप इन्स्टॉल करायला सांगणे.
ऑनलाईन खरेदी, विक्री आणि QR कोडवस्तू विकत घेणारा बनून QR कोड स्कॅन करायला सांगतो. पैसे मिळवण्यासाठी PIN टाकला की पैसे जातात.पैसे मिळवण्यासाठी PIN टाकायला सांगणे. पैसे घेताना कधीही PIN लागत नाही.
पार्सल आणि कुरिअर फसवणूकतुमच्या नावाच्या पार्सलमध्ये बेकायदेशीर वस्तू सापडली असे सांगून घाबरवतात. हाच डिजिटल अरेस्टचा सुरुवातीचा टप्पा असतो.न मागवलेल्या पार्सलबद्दल कॉल, अधिकारी म्हणून धमकी.
सेक्सटॉर्शनअनोळखी महिलेच्या नावाने व्हिडिओ कॉल करून त्याची रेकॉर्डिंग करतात आणि व्हायरल करण्याची धमकी देऊन पैसे मागतात.अनोळखी व्यक्तीचा व्हिडिओ कॉल. पैसे देऊ नका, 1930 वर कॉल करा. फोटो किंवा व्हिडिओ leak झाल्यास काय करावे: 6 तातडीची पावले वाचा.
जॉब आणि टास्क फसवणूकघरबसल्या काम, रेटिंग किंवा टास्कसाठी कमाईचे आमिष दाखवतात. सुरुवातीला थोडे पैसे देतात, मग डिपॉझिट भरायला लावतात.नोकरीसाठी आधी पैसे भरायला सांगणे.
लोन ॲप आणि धमकीझटपट कर्जाच्या ॲपला फोनमधील कॉन्टॅक्ट आणि फोटोंची परवानगी घेतात आणि नंतर धमकावतात. फोटो morph करून पाठवण्याची धमकी आली तर ब्लॅकमेलच्या 11 पद्धती पाहा.अनावश्यक परवानग्या, अवास्तव व्याज, धमकीचे कॉल.
रॅन्समवेअरसंशयास्पद ईमेल अटॅचमेंटमधून तुमच्या फाइल्स लॉक करून पैसे मागतात. महाराष्ट्र सायबर विभागाने याबद्दल इशारा दिला आहे.अनोळखी ईमेलमधील अटॅचमेंट, फाइल्स उघडत नसणे.
एक सोपा नियम

कोणी घाई करायला लावत असेल, भीती दाखवत असेल, किंवा पैसे मिळवण्यासाठी पैसे भरायला सांगत असेल, तर कॉल कट करा. मग स्वतः अधिकृत नंबरवर फोन करून खात्री करा.

फसवणूक होण्यापूर्वी घ्यायची काळजी

अनोळखी लिंकवर क्लिक करू नका.
OTP, PIN आणि CVV कोणालाही सांगू नका.
मजबूत पासवर्ड वापरा आणि 2FA सुरू करा.
अनोळखी ॲप्स आणि APK फाइल्स डाउनलोड करू नका.
सार्वजनिक Wi-Fi वर बँकिंग टाळा.
बँक व्यवहारांचे SMS आणि अलर्ट नियमित तपासा.

डिजिटल अरेस्ट: खरी पोलीस कारवाई व्हिडिओ कॉलवर होत नाही

महाराष्ट्र सायबर विभागाने नागरिकांना बजावले आहे की तपास किंवा अटकेच्या नावाने अनोळखी व्यक्तींकडून आलेल्या कोणत्याही ऑनलाईन व्हिडिओ कॉलमध्ये सहभागी होऊ नका. घाबरवणाऱ्या कॉलला प्रतिसाद न देता कॉल कट करा आणि घरच्यांशी किंवा 1930 वर बोला.

दोन सरकारी सोयी ज्या बहुतेकांना माहीत नाहीत

  • Chakshu (संचार साथी): गेल्या 30 दिवसांत आलेल्या संशयास्पद कॉल, SMS किंवा WhatsApp ची तक्रार sancharsaathi.gov.in वर करता येते. ही सोय पैसे गेलेले नसताना फसवणुकीचा प्रयत्न कळवण्यासाठी आहे. पैसे गेले असतील तर 1930 वापरा.
  • TAFCOP: तुमच्या नावावर किती सिम कार्ड नोंदलेली आहेत, ते संचार साथी पोर्टलवर तपासा. तुमच्या नावावर तुम्ही न घेतलेला नंबर दिसला, तर तो 'माझा नंबर नाही' म्हणून कळवा.

घरातील मुलांसाठी वेगळी काळजी: मुलांच्या मोबाइलवर Google Family Link, Android Parental Controls आणि SafeSearch चालू ठेवा. सर्व पायऱ्या मुलांचा मोबाइल सुरक्षित कसा करावा? या लेखात दिल्या आहेत.

कोणती सेवा कधी वापरावी?

सेवाकधी वापरावीकसे
1930 हेल्पलाईनपैसे गेले असतील तर, ताबडतोब1930 वर कॉल करा
राष्ट्रीय सायबर गुन्हे पोर्टलकोणत्याही सायबर गुन्ह्याची लेखी तक्रारcybercrime.gov.in
सायबर किंवा स्थानिक पोलीस ठाणेFIR नोंदवण्यासाठी आणि तपासासाठीतक्रार क्रमांक आणि पुरावे घेऊन जा
तुमची बँककार्ड, UPI, खाते ब्लॉक करण्यासाठी आणि 3 दिवसांच्या नियमासाठीकस्टमर केअर आणि लेखी ईमेल
Chakshuसंशयास्पद कॉल, SMS, WhatsApp, पैसे गेले नसतानाsancharsaathi.gov.in
RBI तक्रार पोर्टलबँकेने तक्रारीचे समाधान न केल्यासcms.rbi.org.in

वारंवार विचारले जाणारे प्रश्न

सायबर गुन्हेगार खरंच पकडले जातात का?
होय, पकडले जातात, पण प्रत्येक केसमध्ये नाही. महाराष्ट्रात जानेवारी 2025 ते मे 2026 दरम्यान 10,505 सायबर आर्थिक फसवणुकीच्या केसेस नोंदल्या गेल्या आणि 2,379 आरोपींना अटक झाली, अशी माहिती मुख्यमंत्र्यांनी विधानसभेत दिली. परदेशातून काम करणाऱ्या टोळ्यांना पकडणे जास्त अवघड असते, तर स्थानिक म्यूल खातेधारक आणि आंतरराज्य आरोपी तुलनेने लवकर सापडतात.
सायबर फसवणूक झाल्यावर किती वेळात तक्रार करावी?
शक्य तितक्या लवकर, आदर्शपणे पहिल्या काही मिनिटांत ते दोन तासांत. मुंबई पोलिसांचे अधिकारी सायबर गुन्ह्यात 'गोल्डन अवर' ऐवजी 'गोल्डन 15 मिनिटे' असे म्हणतात. बँकेला 3 कामकाजाच्या दिवसांत कळवल्यास RBI च्या नियमांनुसार तुमची जबाबदारी शून्य राहू शकते, पण 1930 वर कॉल पहिल्या तासातच करणे सर्वोत्तम.
1930 वर कॉल लागत नसेल तर काय करावे?
कॉल पुन्हा पुन्हा करून पाहा आणि त्याच वेळी cybercrime.gov.in वर तक्रार नोंदवा. तसेच तुमच्या बँकेच्या कस्टमर केअरला कळवून कार्ड, UPI किंवा नेट बँकिंग ब्लॉक करा आणि जवळच्या सायबर पोलीस ठाण्यात किंवा स्थानिक पोलीस ठाण्यात संपर्क करा.
पैसे परत मिळतातच का?
नाही, याची हमी कोणीही देऊ शकत नाही. जर पैसे वेळेवर गोठवले गेले, तर ते कोर्टाच्या आदेशानंतर परत मिळू शकतात. पैसे आधीच अनेक खात्यांतून निघून गेले असतील तर परत मिळण्याची शक्यता कमी होते. प्रत्येक केस वेगळी असते.
1930 आणि cybercrime.gov.in मध्ये काय फरक आहे?
1930 ही आर्थिक सायबर फसवणुकीसाठीची राष्ट्रीय हेल्पलाईन आहे, जिथे पैसे गोठवण्याची प्रक्रिया लगेच सुरू होते. cybercrime.gov.in हे राष्ट्रीय सायबर गुन्हे तक्रार पोर्टल आहे, जिथे आर्थिक फसवणुकीसह इतर सायबर गुन्ह्यांची लेखी तक्रार नोंदवता येते. पैसे गेले असतील तर दोन्ही वापरणे योग्य ठरते.
VPN वापरला तर आरोपी कधीच सापडत नाही का?
असे नाही. VPN मुळे IP Address लपतो, पण पैशांचा मार्ग, वापरलेले सिम, मोबाईल, बँक खाती आणि इतर डिजिटल पुरावे यातून पोलीस आरोपीपर्यंत पोहोचू शकतात. मात्र VPN, बनावट ओळख आणि परदेशातील सर्व्हर यामुळे तपासाला जास्त वेळ आणि तांत्रिक मदत लागते.
चुकून माझ्या खात्यात पैसे आले म्हणणारा परत मागतोय, काय करावे?
पैसे परत पाठवू नका. आधी बँक ॲप किंवा पासबुकमध्ये पैसे खरोखर जमा झाले आहेत का ते तपासा, कारण बँकेसारखा दिसणारा SMS बनावट असू शकतो. पैसे जमा झाले असतील तर बँकेला कळवा आणि बँकेच्या प्रक्रियेनेच ते परत होऊ द्या. समोरचा माणूस भावनिक दबाव आणत असेल, तर तो फसवणुकीचा प्रकार असण्याची शक्यता जास्त आहे.
e-Zero FIR म्हणजे काय?
भारतीय सायबर गुन्हे समन्वय केंद्राने (I4C) मे 2025 मध्ये सुरू केलेली योजना, जिथे 1930 किंवा NCRP वर नोंदलेली 10 लाख रुपयांपेक्षा जास्त रकमेची आर्थिक सायबर फसवणूक आपोआप Zero FIR म्हणून नोंदली जाते. ती सुरुवातीला दिल्लीत पायलट म्हणून सुरू झाली आणि पुढे देशभर वाढवण्याची योजना जाहीर झाली होती. तुमच्या भागात ती लागू आहे का, हे स्थानिक पोलिसांकडून तपासा.
महिला आणि मुलांशी संबंधित सायबर गुन्ह्यात तक्रार अनामिक करता येते का?
होय, राष्ट्रीय सायबर गुन्हे तक्रार पोर्टलवर महिला आणि मुलांशी संबंधित गुन्ह्यांसाठी अनामिक (ओळख न सांगता) तक्रार नोंदवण्याची सोय उपलब्ध आहे. पैसे गेले असतील तर मात्र 1930 वर कॉल करणे आवश्यक आहे.
सूचना

हा लेख सामान्य माहितीसाठी आहे, कायदेशीर किंवा आर्थिक सल्ला नाही. आकडेवारी, नियम आणि हेल्पलाईन सेवा बदलू शकतात. प्रत्येक केस वेगळी असते आणि पैसे परत मिळण्याची हमी कोणीही देऊ शकत नाही. तातडीच्या मदतीसाठी 1930 वर कॉल करा किंवा cybercrime.gov.in वर तक्रार नोंदवा.

वेब सिरीज सुचवतो

फसवणूक करणारे कसे विचार करतात आणि कसे काम करतात याची मूलभूत कल्पना यावी, यासाठी Jamtara: Sabka Number Ayega ही वेब सिरीज पाहू शकता. ती झारखंडमधील जामतारा येथील फिशिंग टोळ्यांपासून प्रेरित काल्पनिक कथा आहे. ती मनोरंजन म्हणून पाहा, माहितीचा अधिकृत स्त्रोत म्हणून नाही.

हा लेख तुमच्या ओळखीच्या लोकांना पाठवा

एका व्यक्तीने वेळेवर 1930 वर कॉल केला तर पैसे वाचू शकतात. ज्येष्ठ नागरिकांना आणि कुटुंबाला हा लेख नक्की पाठवा.

WhatsApp वर शेअर करा

स्त्रोत

{fullWidth}

रघुनाथ डफळे

नमस्कार! 'Marathi Public' या ब्लॉगवर तुमचे मनःपूर्वक स्वागत आहे. माझे नाव रघुनाथ गणपती डफळे. मी महाराष्ट्राचा रहिवासी असून, माझी मातृभाषा मराठी आहे आणि माझे संपूर्ण शिक्षणही मराठी माध्यमातूनच झाले आहे. मी MCA पदवीधर असून, मला IT आणि डिजिटल मार्केटिंगमध्ये (विशेषतः बँकिंग आणि फायनान्स) ८+ वर्षांचा सखोल अनुभव आहे. तसेच, SEO आणि ब्लॉगिंगचे मला विशेष ज्ञान आहे. माझ्या डिजिटल क्षेत्रातील प्रदीर्घ अनुभवाचा फायदा सर्वसामान्यांना व्हावा, या हेतूने मी हा ब्लॉग सुरू केला. तंत्रज्ञान, अर्थकारण (Finance) आणि दैनंदिन जीवनातील महत्त्वपूर्ण माहिती अगदी सोप्या, स्पष्ट आणि आपल्या मराठी भाषेत तुमच्यापर्यंत पोहोचवणे, हे माझे मुख्य ध्येय आहे. येथे तुम्हाला नेहमीच अचूक आणि प्रामाणिक माहिती मिळेल. तुमचा विश्वास आणि पाठिंबा हाच या ब्लॉगसाठी सर्वात मोठा प्रेरणास्रोत आहे. धन्यवाद. 🙏

टिप्पणी पोस्ट करा

थोडे नवीन जरा जुने